މިއަދު މި ހިއްސާކޮށްލަނީ ވަރަށް ޝައުޤުވެރި، އަދި ތާރީޚީ ގޮތުން ފުވައްމުލަކާ ގުޅިފައިވާ ވާހަކައެކެވެ. މި ވާހަކަތަކުގެ މަޢުލޫމާތު އަޅުގަނޑަށް ލިބުނީ ފައްތޫރަ މަޖައްލާއަށް އަޅުގަނޑުގެ ބޮޑުބޭބެ ފާރޫޤް އަޙްމަދު ލިޔުއްވާފައިވާ ލިޔުމަކުންނެވެ. ފުވައްމުލަކަކީ އެތައް ސިއްރުތަކެއް ފޮރުވިފައިވާ ރަށެކެވެ. އެގޮތުން، އެ ރަށް އެއްފަހަރަށްވުރެ ގިނަ ފަހަރު ފަޅުވެ އަލުން އާބާދުވެފައިވާ ކަމަށް ބުނާ ވާހަކަތަކަކީ ހަމަ ކަށަވަރުން ވެސް ހިތްގައިމު އަދި ވިސްނާލަންޖެހޭ ވާހަކަތަކެކެވެ.

ތާރީޚީ ދެ ރިވާޔަތެއް: 7 ފަހަރު ނުވަތަ 3 ފަހަރު؟

ފުވައްމުލައް ފަޅުވުމާ ބެހޭ ގޮތުން ދެ ތަފާތު ރިވާޔަތް އެބަހުއްޓެވެ. ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުގައި ބައެއް ފަހަރު ބުނެފައިވަނީ ފުވައްމުލައް 7 ފަހަރަށް ފަޅުވެފައިވާ ކަމަށާއި، މިހާރު މިއޮތީ 7 ވަނަ ފަހަރު އާބާދުވި ގޮތަށް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ރަށުގެ ދުވަސްވީ މީހުންގެ އަނގަބަހުގެ ތާރީޚު ބުނާ ގޮތުގައި ރަށް ފަޅުވީ ތިން ފަހަރުއެވެ. މި ތަފާތުތައް ހުރި ނަމަވެސް، އެއްބަސްވާ އެއް ކަމަކީ ރޯގާއާއި، ހިޖުރައާއި، ބޭރުގެ އަނިޔާވެރިކަމާ ގުޅިގެން ރަށް އެތައް ފަހަރަކު ފަޅުވެފައިވާ ކަމެވެ.

ފުރަތަމަ ފަޅުވުން: ’އައްޔަނުދައިތަ‘ އާއި ފުރޭތަ

ފުވައްމުލަކުގެ ތާރީޚުގައި އެންމެ ޝައުޤުވެރި އެއް ވާހަކައަކީ ރޯގާއެއްގެ ސަބަބުން ރަށް ފަޅުވި ފުރަތަމަ ފަހަރުގެ ވާހަކައެވެ. މީހުން ރަށް ދޫކޮށް އައްޑުއަތޮޅާއި ހުވަދުއަތޮޅަށް ދިޔައިރު، ’އައްޔަނުދައިތަ‘ އޭ ކިޔާ މުސްކުޅި އަންހެނަކު ރަށުގައި އެކަނިވެރިވެގެން ދިޔަ ވާހަކައެވެ. އޭނާގެ ފިރިމީހާވެސް އެންމެ ފަހު ދޯނިން ފުރައިގެން ދިޔައީއެވެ.

އެކަނިވެރިކަމުގައި އުޅެނިކޮށް، އެއްދުވަހެއްގެ ހަވީރު އައްޔަނުދައިތަ ހަކުރު ހަދަން އުޅެނިކޮށް، ބަދިގެ ދޮރުމަތީގައި ހުރި މީހަކު އޭނާއާ ސުވާލުކުރިއެވެ. އެ މީހާގެ މޫނުގައި ހޫނު ހަކުރު އެޅުވުމުން ’އައްދޯއްޔޭ‘ ކިޔާފައި ރޮމުން އެމީހާ ދިޔައީއެވެ. ރަށުގައި އެކަނި ހުރި ދައިތައަށް އެނގުނީ އެއީ ފުރޭތައެއް ކަމެވެ. މި ވާހަކަ ދައްކައިދެނީ ރަށް ފަޅުވުމުގެ ސަބަބުން މީހުންގެ ހިތުގައި އުފެދުނު ބިރުވެރިކަމާއި، އެކަނިވެރިކަމުގެ އިހުސާސްތަކެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން ރަށް އަލުން އާބާދުވީ ކިހިނެއް ކަމެއް ސާފުކޮށް އެނގޭކަށް ނެތެވެ.

ދެވަނަ ފަޅުވުމާއި، ހަތަރު ކަލޭގެއިންގެ އާބާދުކުރުން

ދެވަނަ ފަހަރަށް ރަށް އާބާދުވެ ދިރިއުޅެނިކޮށް، އަނެއްކާވެސް ގަދަ ރޯގާއެއް ފެތުރި، މީހުން އަނެއްކާވެސް ހިޖުރަކުރިއެވެ. މި ފަހަރު ރަށް އާބާދުކުރެއްވުމުގައި އިސްކޮށް ހުންނެވީ ހައްދުންމަތީ ގަމު ފާނު ދޮން އަބާކިރު ކިޔާ ބޭކަލެކެވެ. އޭނާ ގަމުގެ ފަސްދޮޅަހަކަށް މީހުންނާއެކު ފުވައްމުލަކަށް ވަޑައިގެން، ޖަންގަލިވެފައިވާ ރަށް ސާފުކުރެއްވިއެވެ. ފާނު ދޮން އަބާކިރު އަޅުއްވައިގެން ދިރިއުޅުއްވީ ދޫޑިގަމު އަވަށުގައެވެ. ދޫޑިގަމު އެދުރުކަލޭގޭފާނަކީ މި ފާނުދޮން އަބާކިރުގެ ދަރިކަލެކެވެ.

މި ކަމުގައި އިސްވެ އުޅުއްވި ހަތަރު ބޭކަލުންނަކީ: މުސްކުޅިކަލޭގެ، އަލިއަޑަފިކަލޭގެ، ދޮންމުޙައްމަދު ކަލޭގެ، އަދި މަތިއަތިކަލޭގެއެވެ. ރަށުގައި ދިރިއުޅެން ފެށުމަށްފަހު މި ހަތަރު ބޭކަލުން ހަތަރު މިސްކިތް ބިނާކުރެއްވިއެވެ. މުސްކުޅިކަލޭގެ ބިނާކުރެއްވި މިސްކިތަކީ އަލްގެދަރު މިސްކީތެވެ. އަލިއަޑަފިކަލޭގެ ބިނާކުރެއްވީ ކެޑޭރޭ މިސްކިތެވެ. ދޮންމުޙައްމަދު ކަލޭގެ ބިނާކުރެއްވީ ހާނާރި މިސްކިތެވެ. އަދި މަތިއަތިކަލޭގެ ބިނާކުރެއްވީ ބޮއިމަތި މިސްކިތެވެ (މި މިސްކިތުގެ ކުރީގެ ނަމަކީ މަތިއަތި މިސްކިތެވެ). މި މިސްކިތްތަކުގެ ތެރެއިން އަލްގެދަރު މިސްކިތް ފިޔަވައި އަނެއް ތިން މިސްކިތް މިހާރު ވަނީ އުވާލާފައެވެ.

ތިންވަނަ ފަޅުވުން: މާހުން (ޠާޢޫނު) ބަލި

ތިންވަނަ ފަހަރަށް ފުވައްމުލަކުން މީހުން ފައިބާން ދިމާވީ ’މާހުން‘ ކިޔާ މާގަދަ ހުމެއް އައިސްގެން މާގިނައިން މީހުން މަރުވާން ފެށުމުންނެވެ. މި ބައްޔަށް ޠާޢޫނު ބައްޔޭވެސް ކިޔުނެވެ. މިފަހަރު ރަށުގެ އެންމެންވެސް ދިޔައީ އައްޑޫ އަތޮޅު މީދޫއަށެވެ. ދޯނިފަހަރުގައި ފުރައިގެން މީދޫއަށް ދިޔައިރު ދަތުރުމަތީގައިވެސް މީހުން މަރުވިކަމަށްވެއެވެ. ދެތިން ދޯންޏެއްގައި އެކަކު ދެމީހުން ފިޔަވައި އެންމެން ތިބީ މީދޫއަށް ލެފިއިރު މަރުވެފައި ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. މިފަހަރު ދޯނިފަހަރުގައި މަރުވެފައި ތިބި މީހުން ވަޅުލީ މީދޫ އަތިރިމައްޗާއި ކައިރި ހިސާބެއްގައެވެ. އެތަނަށް ކިޔަނީ ’މުލަކު ކަށް ބިން‘ އެވެ.

މޫނުފާކު މުދިންކަލޭގެއާއި އަލުން އާބާދުވުން

މި ދުވަސްވަރަކީ ޕޯޗުގީޒުންނާއި އަދިވެސް ބޭރު ބިދޭސީން ރާއްޖެއާ ދިމާކުރަމުން، ރާއްޖެ އަތުލަން މަސައްކަތް ކުރަމުން ދިޔަ ދުވަސްވަރު ކަމަށްވާތީ، ރާއްޖޭގައި ހުންނަވާ އެންމެ މޮޅު ފަންޑިތަވެރިޔަކު މާލޭގައި ބަހައްޓަވާފައި ހުންނަކަމަށް ވެއެވެ. ތިންވަނަ ފަހަރު މުލައް ފަޅުވިއިރު ރާއްޖޭގައި ހުންނެވި އެންމެ މޮޅު ފަންޑިތަވެރިޔަކީވެސް މުލަކު ބޭކަލެކެވެ. އޭނާގެ ނަމަކީ މޫނުފާކު މުދިންކަލޭގެއެވެ. އޭނާއަށް މި ނަން ކިޔުނީ އޮޑިއެއްގައި އޮޅުދު ކަރައަށް ދަތުރުކުރަނިކޮށް ބެހިގެން ދުރު ހިސާބަކަށް ދެވުމުން، އެތައް ދުވަހެއް ފަހުން ރަށަށް އައިސް، އޭނާގެ މަންމަ މޫނުގައި ހުރި ލަކުނަކުން ފާހަގަކުރުމުންނެވެ.

މޫނުފާކު މުދިންކަލޭގެ މާލޭގައި ހުންނަވަނިކޮށް އެނާގެ ރަށް ފަޅުވި ޚަބަރު ލިބިލެއްވުމުން، ރަދުންނަށް ދަންނަވައިގެން އައްޑޫ އަތޮޅު މީދޫއަށް ދުރުވީއެވެ. މީދޫއަށް ދުރުވެ، އޭރު މީދޫގައި ތިބި މުލަކު މީހުން ގޮވައިގެން މުލަކަށް ދުރުވީއެވެ. މުލަކަށް މި މީހުން އެރި ދުވަހު، ރަށުތެރެއިން މީރުވަސް ދުވާ މާމެލާމެލި ހޯދައިގެން އެރޭގެ ޢިޝާ ނަމާދުގެ ފަހުގައި ރަސްގެފަންނު އަތިރިމަތީގައި މާ ބަހައްޓައިގެން ކިޔެވެލި ކިޔެވީއެވެ. ކިޔެވެލި ނިމުމުން، މަލާއި އެނޫނަސް އެކަމަށް ހޯދި ތަކެތި ހުކުރު މިސްކިތު ފެންޑާގައި ބަހައްޓާފައި އެރޭ މީހުން ނިދީ ފަޅުގައި އޮތް އެމީހުން ދަތުރުކުރި ދޯނީގައެވެ. މި ކިޔެވެލި ކިޔެވުމަކީ ރަށް އަލުން އާބާދުކުރުމުގެ ކުރިން ކުރި މުހިންމު ރޫޙާނީ މަސައްކަތެކެވެ.

ނިންމުން: ހިތްވަރާއި އާބާދުވުން

ފުވައްމުލައް ފަޅުވުމުގެ ވާހަކަތައް ދައްކައިދެނީ ދިވެހީންގެ ތާރީޚުގައި ބަލިމަޑުކަމާއި، ހަނގުރާމައިގެ ބިރުވެރިކަމުގައި ވެސް އެބައިމީހުން ދިރިއުޅުމަށް ދެމިތިބި ހިތްވަރެވެ. އެތައް ފަހަރެއްގެ މަތިން ރަށް ފަޅުވި ނަމަވެސް، އަލުން އާބާދުކުރުމަށްޓަކައި އެ މީހުން ކުރި މަސައްކަތްތަކަކީ ހަމަ ކަށަވަރުން ވެސް ފަޚުރުވެރިވާންޖެހޭ ކަމެކެވެ. މިހާރު މިއޮތީ ޕޯޗުގީޒުންގެ ވެރިކަމުގެ ކުރިން ފަޅުވެ، އަލުން އާބާދުވި ގޮތަށް ކަމަށް ބުނެވޭ ވާހަކަތަކަކީ، ފުވައްމުލަކުގެ މުއްސަނދި ތާރީޚުގެ މުހިންމު ބައެކެވެ. މިފަދަ ވާހަކަތައް ދިރާސާކޮށް، ކުރިއަށް ގެންދިއުމަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ތާރީޚު ދިރުވައި އާލާކުރުމަށްޓަކައި ކުރަންޖެހޭ މުހިންމު މަސައްކަތެކެވެ.